Афтæ республикæ кад кæны, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг Райгуырæн зæхх хъахъхъæнгæйæ, лæгдзинад æмæ хъæбатырдзинад чи равдыста, уыдонæн. æрыдонæй хæстмæ ацыдис мингай æфсæддоны
Цæгат Ирыстоны Сæргълæууæг Сергей Меняйлойы хъæппæрисæй парламенты цæуы æрыдонæн «æфсæддон намысы горæты ном» раттыны тыххæй закъоны проектыл куыст. Афтæ республикæ кад кæны, Фыдыбæстæйы Стыр хæсты рæстæг Райгуырæн зæхх хъахъхъæнгæйæ, лæгдзинад æмæ хъæбатырдзинад чи равдыста, уыдонæн. æрыдонæй хæстмæ ацыдис мингай æфсæддоны. Бæстондæр хабæрттæ радзурдзæн Чехойты Фатимæ.
Рагон хуызистытæ, хæстон гæххæттытæ æмæ хæрзиуджытæ… Алы æвдисæндар дзуры хицæн хæдзары æмæ æнæхъæн бæстæйы историйы тæххæй. Хъесаты Ларисæ сæ *мбырд кæны бирæ азты. Цæсты гагуыйау хъахъхæны йæ фыд Хъесаты Русланимæ баст мысинæгтæ. Фыдыбæстæйы Стыр хæсты райдианæй йæ кæронмæ хæцыд знагимæ – Брест, Польшæ, Литва æмæ Кенигсберг. æрыдойнаг æфсæддон йæ лæгдзинад æмæ хъæбатырдзинады тыххæй хорзæхгонд æрцыд Сырх Стъалыйы орденæй. Йæ царды фæндæгтыл дзурæг хæбæрттæ ныр сты æфсæддон намысы горæты историйы хай.
Хъесаты Ларисæйæн Фыдыбæстæйы Стыр хæсты æрмæст йæ фыд нæ рхайдта. Йе *фсин уыдис дæндæгты дохтыр, йæ хицау та – хæцыд артиллерион пъолчы. Сæ хуызистытæ, хæрзиуджытæ æмæ архивон гæххæттытæн хæдзары ис сæрмагонд бынат. æнусы *рдæгæй фылдæр Хъесаты Ларисæ кусы æрыдоны районы чиныгдоны. Йæ фыццаг æмæ иунæг куыст сси йæ цæрды сæйраг хъуыддаг. Ныр æмбырд кæны æрыдоны хæсты ветеранты тыххæй историон æрмæджытæ. Цæмæй рæстæджы цыдимæ хъайтартимæ баст мысинæгтæ рох ма *рцæуой, фæлæ сæ ног фæлтæртæм хæццæ кæной.
Æрыдонæн æфсæддон намысы горæты кадджын ном раттыны тыххæй ныртæккæ куыст цæуы парламенты. Ахæм закъоны проект бахаста республикæйы Сæргълæууæг Сергей Меняйло æрыдоны районы минæвæртты æмбырды хъæппæрисæй. 1942-æм азы фæззæджы горæт немыцæгтæ куы бацахстой, уæд дзы Дзæуджыхъæумæ фæндагыл рауад ахсджиаг арæн. Уыцы цауты тыххæй бирæ хабæрттæ дæргъвæтин рæстæг зындгонд нæ уыдысты. æрмæст историкты æмæ архивты кусджыты руаджы, стæй бæстæйы сæйраг архивы гæххæттытæм гæсгæ бантыст сбæлвырд кæнын æрыдон хъахъхъæнимæ æмæ суæгъд кæнынимæ баст историон факттæ. Уыцы иртæстытæй сбæрæг, æрыдон немыцæгтæй æххæстæй уæгъд 1942-æм азы 24-æм декабры кæй æрцыд, уый.
Æрыдон знагæй суæгъд кæнынæн цы аргъ бафыста, уый æвдисæн – стыр цыртдзæвæн. Уым ныгæд сты 189 æфсæддоны. Архайдтой, горæтмæ бацæуæны цы тох цыдис, уым. Цыртдзæвæны алы ном дæр – хицæн адæймаджы хъысмæтыл дзурæг.
Æрыдон – Фыдыбæстæйы Стыр хæсты историмæ кæй бахастой, ахæм Советон Цæдисы хъайтарты райгуырæн зæхх. Уыдоны хъæбатырдзинад, стæй мингай æрыдойнæгты хъысмæт сты горæты æфсæддон азгайфысты хай.
Архивты куыст цæуы ныр дæр. Хæсты рæстæг æрыдон хæстмæ афæндараст кодта мингай хъæбулы. Цалдæр æфсымæры кæцæй ацыд, ахæм хæдзæрттæ дæр дзы уыдис. Бынæттон историон музейы ныры онг дæр æмбырд кæнынц мысинæгтæ алы хъæбатыры тыххæй дæр. æрæджы йæ фондтæ фæхъæздыгдæр сты Хъалæгаты æфсымæрты хæстон фыстæджытæй. 5 лæппуйы бархийæ ацыдысты райгуырæн зæхх хъахъхъæнынмæ. Иу дæр сæ йæ хæдзармæ нал сыздæхт. Сæ фыстæджытæ систы сæ царды æмæ хъæбатырдзинады фæстаг æвдисæндартæ.
Советон цæдисы хъайтартæ, хæрзиуджытæ кæмæ ис, ахæм сæдæгай æфсæддоны, хæсты рæстæджы зындзинæдтæ чи бавзæрста, уыцы бынæттон цæрджытæ. æрыдоны æфсæддон историмæ хаст сты адæмы хъысмæт æмæ сæ хъæбатырдзинад. Горæтæн æфсæддон намысы ном лæвæрд кæй æрцæудзæн, уый æрмæст стыр хæрзиуæг нæу. Дзуры Райгуырæн зæхх æппæты тызмæг азты чи хъахъхъæдта, уыцы æрыдойнæгты хъæбатырдзинадыл.
