Уый уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ахсджиагдæр тохтæй иу
84 азы размæ райдыдта Кавказ суæгъд кæныныл хæст. Уый уыди Фыдыбæстæйы Стыр хæсты ахсджиагдæр тохтæй иу. Цæгат Ирыстоны территорийы цы хæст цыдис, уый кæронæн уыдис стыр нысаниуæг. Советон æфсæддонты хъæбатырдзинад, се *нæмæлгæ хъайтардзинад, рсепубликæйы цæрджыты фæллой фæсчъылдымы æмæ партизанты лæгдзинад баурæдтой знаджы. Кавказ суæгъд кæныныл хæст цыдис 440 боны. Бæстондæр хабæрттæ радзурдзæн Чехойты Фатимæ.
Цæгат Ирыстонæн ис ахсджиаг бынат Фæскавказы нефтæй æххæст районтæм фæндагыл. Уый тыххæй хæсты кæронæн уыдис стыр нысаниуæг. Нæ республикæмæ знаг æрбабырста 1942-æм азы. Мæздæджы æгъатыр хæсты рæстæг советон æфсæдты бахъуыд фæстæмæ ацæуын. Сентябры райдыдта Мæздæг-Малгобечы операци. Немыцæгтæ бырстой Грознамæ.
Афтæ райдыдта Налцыккаг-Орджоникидзейаг хъахъхъæнæн операци. Немыцæгтæ бацахстой Æрæфы, Дыгуры, Æрыдоны, Алагиры æмæ Горæтгæрон районты хæйттæ. 1942-æм азы 27-æм октябры знаджы 23-æм æмæ 13-æм танкон дивизитæ бахыстысты Ирыстоны арæныл, цыдысты Урух æмæ Лескенмæ. Уый уыд Налцыккаг-Орджоникидзейаг хъахъхъæнæн операцийы ахсджиаг рæстæг. Уыцы бон 319-æм æхсæн дивизи знаджы ныхмæ æрлæууыд Дигора æмæ Æрыдоны *хсæн, афтæмæй æрæхгæдта фæндаг Орджоникидземæ.
Знаджы тыхтæ, цалдæр хатт фылдæрæй, фæуæлахиз сты 10-м æхсæн корпусыл æмæ бабырстой Цыколамæ. Уый фæстæ та бацахстой Дигора. Уыцы уæззау рæстæджы советон æфсады девиз сси Сталины уынаффæ: «Фæстæмæ иу къахдзæф дæр -нæ!» Æгъатыр хæст цыдис Суаргоммæ бацæуæны. Ардыгæй знаг бырста Арвыкомы фæндагмæ. Майрæмадаг бахъхъæныныл æрлæууыдысты хæрз æрыгон æфсæддонтæ 34-æм æхсæн бригадæй. Ам равдыстой лæгдзинад æмæ хъæбатырдзинад.
Уыцы рæстæг знаг бырста Джызæлмæ. Фæлæ йæ фæндаг æхгæд æрцыд. Уым сæ цард радтой бирæ советон салдæттæ, стыр хъæбатырдзинад æвдисгæйæ. Уæд йæ ном сæнусон кодта НКВД-йы æфсады 34-æм мысанæхсæн полчы сержант Петр Барбашов. Немыцæгтыл уæлахизы хъуыддаджы, стыр нысаниуæг ис Цæгат Ирыстоны партизантæн. 1942-æм азы фæззæгмæ уыдонæй арæзт æцыд 8 отряды. Хæцыдысты знаджы ныхмæ, Сырх Æфсадæн æххуыс кодтой, Орджоникидземæ бацæуæны цы тох цыдис, уый рæстæг. Советон æфсадæн уыдис æууæнккаг фæсчъылдым дæр. Уый фронт æххæст кодта æфсæйнагæй, хойрагæй æмæ хæцæнгарзæй. Сылгоймæгтæ, ацæргæ адæм æмæ сывæллæттæ куыстой заводты, арæзтой хъахъхъæнæн фæрæзтæ, сагътой мæнæу. 1942-æм азы 12-æм ноябры советон æфсæдтæ фæуæлахиз сты Налцыккаг-Орджоникидзейаг операцийы.
Дыккаг ахсджиаг хæст — Сталинград суæгъд кæныныл дæр — знæгтæн æнтыстджын нæ рауад.
1942-æм азы 15-æм ноябры Ирыстоны знаджы æрхъула саст æрцыд. Немыцæгтæ фæстæмæ аздæхтысты. Операци «Эдельвейс»-æн æрцыд йæ кæрон.
Цæгат Кавказæй знаг сырд æрцыд 1943-æм азы 1-æм январы. Уæд райдыдта советон æфсады ныббырст. Кавказ суæгъд кæныны хæсты тыххæй Советон Цæдисы хъайтары ном лæвæрд æрцыд 100 салдатæн. «Кавказ бахъахъхъæныны тыххæй» майдан саккаг кодтой 900 мин æфсæддонæн. Райгуырæн зæхх хъахъхъæнджытæй бирæтæн ам аскъуыд сæ цард. Сæ хъайтардзинад рох нæ уыдзæн, сæ нæмттæ хæссынц Цæгат Ирыстоны уынгтæ. Урссæр Кавказы хъæбатырты байзæддæгтæ алы боны цъæхы дæр æнкъарынц Советон адæмы сгуыхтдзинад. Туг кæм ахъардта, уыцы зæхх рох нæ кæны. Мах дæр рох кæныны бар нæй.
